Porady językowe Katarzyny Podjaskiej: ji i ii 😀

„Są trzy prawdy: świento prawda, tys prawda i gówno prawda” jak to słusznie zauważył ks. Józef Tischner. Nikt nie ma też monopolu na prawdę, choć „naprawdę” piszemy razem 😊. Niemniej – istnieją w języku pewne reguły, które pomagają uporać się z wątpliwościami, jakie mogą pojawić się podczas pisania i/lub mówienia.

Poprzedni odcinek uregulował nam sprawę, kiedy „ziemia” piszemy małą – a kiedy dużą literą. Dziś chciałabym się pochylić nad szerszym problem, obejmującym nie tylko „ziemię”, ale w ogóle pisownię rzeczowników zakończonych na -ja i -ia.

Będzie tego troszkę, ale wierzę, że przyda się nam wszystkim odświeżenie wiedzy, bo internety alarmują:
 

Pamiętajcie, że oczywiście reguły językowe istnieją, warto je znać, warto je sobie odświeżać – niemniej, prawdopodobnie zawsze wpadniecie na jakiś wyjątek – dlatego reguły to jedno – a sprawdzanie pisowni w słowniku (najlepiej w miarę świeżym) to drugie.

Uzbrojeni w tę przestrogę zaczynamy:

rzeczowniki zakończone na -ja

 

Jeśli rzeczownik kończy się na -ja, a przed -ja występuje „s„, „z” albo „c„, to w dopełniaczu, celowniku i w miejscowniku otrzymamy -ji, np.:

Rosja – Rosji, Azja – Azji, edukacja – edukacji

Jeżeli natomiast -ja będzie występować przed samogłoską, to wtedy w przypadkach zależnych otrzymamy zakończenie -i, np.:

aleja – alei, epopeja – epopei

 

 

rzeczowniki zakończone na -ia

 

O tym, czy dany rzeczownik żeński zakończony na -ia otrzyma końcówkę -i albo -ii decyduje… poczucie obcości i rodzimości wyrazu (czyli chodzi o to, czy dany wyraz jest „rozumiany” albo „odczuwany” jako ‚polski’, ‚nasz’, ‚rodzimy’ ewentualnie „przyswojony” – czy jako „obcy”) oraz wymowa tego wyrazu w mianowniku.
 

rodzimość a obcość

 

Jeśli -ia występuje po spółgłoskach „p„, „b„, „f„, „w” i „m„, to w wyrazach rodzimych i przyswojonych (czyli powiedzmy takich, które co prawda zostały zapożyczone, ale dziś już nikt [nikt kto nie jest językoznawcą] tego na pierwszy rzut oka nie widzi, „nie czuje”, np. chleb 😀 ) piszemy -i, a w wyrazach obcych: -ii, np.:

głębi, hrabi, skrobi, trzewi, ziemi
daktyloskopii, Kolumbii, ksenofobii, filozofii, hagiografii, epidemii

 

 

 

 

Jeśli -ia występuje po „t„,”d„, „r„, „l„, „k„, „g„, „ch” – czyli w wyrazach zapożyczonych, to otrzymujemy w przypadkach zależnych -ii, np.:

apatii, kwestii, Holandii, anomalii, ewangelii, demagogii, hierarchii
 

 

 

wymowa w mianowniku

 

Jeżeli natomiast -ia występuje po „n„, to -ni zapiszemy wtedy, gdy w mianowniku -nia wymawiamy jako [-ńa]:

babunia [babuńa] babuni, dynia [dyńa] dyni, Gdynia [gdyńa] Gdyni, pustynia [pustyńa] pustyni

A jeśli w mianowniku -nia wymawiamy jak [-ńja], wtedy w przypadkach zależnych zapiszemy -nii:

aronia [arońja] aronii, Dania [dańja] Danii, harmonia [harmońja] harmonii, linia [lińja] linii

 

 

Prawdopodobnie większość z nas „na czuja” zapisałaby „linii” i „babuni” właśnie tak – bo tak „lepiej wygląda”, bo inaczej „nie pasuje”. Dumam także, że pewnie większość z nas o opisanych wyżej regułach raczej nie słyszała – niemniej „czułaby”, że tak właśnie powinno się pisać przytoczone wyrazy. Reguły rodzimego języka mamy niejako w sobie, choć ich wcale nie musimy znać. Fajny ten język, nie?
 

Ani w Rosji, ani w Azji bez edukacji nikt nie napisze epopei. W głębi alei pewien dżentelmen próbował pewnemu hrabi opowiedzieć historię babuni, która naczytała się hagiografii i bojąc się epidemii, wyjechała do Kolumbii, ale ostatecznie musiała ją opuścić z powodu ksenofobii. W kwestii tej anomalii myślowej uciekła się ona do filozofii harmonii i osiadła ostatecznie w Gdyni. Obecnie popija herbatę z aronii i marzy o wyprawie do Danii, by tam na ziemi swych przodków uczyć się daktyloskopii.
 

Teraz Wy spróbujcie ułożyć historię z naszymi -ji, -ii oraz -i 😊

Katarzyna Podjaska